KOZI YA HUDUMA YA KWANZA (FIRST AID) NYUMBANI

MODULE 1: UTANGULIZI WA HUDUMA YA KWANZA

Utajifunza:

• Maana ya First Aid

• Kwa nini huduma ya kwanza ni muhimu

• Mipaka ya msaidizi (usiwe daktari)

• Kanuni 3 za First Aid:
  Linda – Pima – Saidia

• Usalama wako kama msaidizi

• Vifaa vya First Aid Kit

MODULE 2: TATHMINI YA HARAKA YA MGONJWA

Utajifunza:

• Kukagua mazingira (usalama)

• Kumkagua mgonjwa:

  • Fahamu

  • Kupumua

  • Kutokwa damu

• Jinsi ya kuita msaada wa dharura

• Mawasiliano ya utulivu kwa mgonjwa

MODULE 3: KUPUMUA & KUZIBA HEWA (CHOKING)

Utajifunza:

• Dalili za choking

• Hatua za kusaidia mtu mzima

• Hatua za kusaidia mtoto

• Hatua kwa mtoto mchanga

• Makosa hatari ya kuepuka

MODULE 4: KUZIMIA & KUPOTEZA FAHAMU

Utajifunza:

• Sababu za kuzimia

• Hatua sahihi za msaada

• Mkao wa Recovery Position

• Wakati wa kumkimbiza hospitali

MODULE 5: KUTOKWA DAMU & MAJERAHA

Utajifunza:

• Aina za kutokwa damu

• Njia sahihi za kusimamisha damu

• Kufunga bandeji

• Majeraha ya kukatwa, kuchomwa

• Nini usifanye

MODULE 6: KUUNGUA (BURNS)

Utajifunza:

• Aina za kuungua:

  • Moto

  • Maji moto

  • Umeme

  • Kemikali

• Hatua za msaada wa kwanza

• Makosa ya jadi ya kuepuka (mafuta, dawa za kienyeji)

MODULE 7: MSHTUKO (SHOCK)

Utajifunza:

• Maana ya shock

• Dalili zake

• Sababu kuu

• Hatua za haraka za msaada

MODULE 8: KIFAFA (SEIZURES)

Utajifunza:

• Dalili za kifafa

• Cha kufanya wakati wa kifafa

• Cha kufanya baada ya kifafa

• Nini usifanye kabisa

MODULE 9: SHAMBULIO LA MOYO & KIHARUSI (BASIC)

Utajifunza:

• Dalili za shambulio la moyo

• Dalili za kiharusi (stroke)

• Hatua za haraka kabla ya hospitali

• Umuhimu wa muda (minutes save lives)

MODULE 10: SUMUKUVU & VITU HATARI

Utajifunza:

• Sumukuvu ya dawa

• Sumukuvu ya chakula

• Kemikali nyumbani

• Hatua za msaada wa kwanza

MODULE 11: AJALI ZA KAWAIDA NYUMBANI

Utajifunza:

• Kuanguka

• Kuvunjika mifupa (basic)

• Kuumwa na wanyama/nyoka

• Ajali za watoto

MODULE 12: HUDUMA YA KWANZA KWA WATOTO

Utajifunza:

• Tofauti ya mtoto na mtu mzima

• Choking kwa watoto

• Homa kali

• Ajali za kawaida za watoto

MODULE 13: MAZOEZI YA VITENDO (PRACTICAL)

Utajifunza kwa vitendo:

• Role play

• Case studies

• Matumizi ya First Aid Kit

• Mazoezi ya hali halisi

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uelewa wa:

1. Maana ya First Aid.

2. Umuhimu wa huduma ya kwanza.

3. Mipaka ya msaidizi wa kawaida (sio daktari).

4. Kanuni za First Aid: Linda – Pima – Saidia.

5. Usalama wa msaidizi.

6. Vifaa vya msingi vya First Aid Kit.

Somo 1: Maana ya First Aid

• Ufafanuzi: First Aid ni msaada wa haraka na wa awali unaotolewa kwa mtu anayepata ajali au tatizo la kiafya kabla ya kufika hospitali.

• Mfano: mtu akizimia, kuchomwa moto kidogo, au kupasuka kidogo mguuni.

Dars ya Vitendo: Wanafunzi waelezee kwa maneno yao hali zinazo hitaji First Aid.

Somo 2: Umuhimu wa Huduma ya Kwanza

• Huduma ya kwanza inaweza:

  • Kuokoa maisha.

  • Kuzuia tatizo lisizidi kuwa mbaya.

  • Kutoa faraja na amani kwa mgonjwa.

Mfano wa Kawaida: Kusaidia mtu aliyepata kifafa hadi ambulance ifike.

Somo 3: Mipaka ya Msaidizi

• Mwanafunzi wa kawaida si daktari.

• Mipaka ya msaada:

  1. Usifanye upasuaji au uchunguzi mgumu.

  2. Usitumie dawa bila ushauri wa daktari.

  3. Kazi yako ni kutoa msaada wa haraka na kuwaita wahusika wa kitaalamu.

Somo 4: Kanuni 3 za First Aid

1. Linda – Hakikisha mazingira salama, hakuna hatari.

2. Pima – Angalia hali ya mgonjwa: fahamu, kupumua, damu.

3. Saidia – Tumia hatua rahisi za msaada kabla ya kumpeleka hospitali.

Dars ya Vitendo: Fanya simulation ya kuokoa mtu akizimia kwenye darasa au familia.

Somo 5: Usalama wa Msaidizi

• Usitumie mkono au miguu kuhamisha kitu hatari.

• Tumia gloves au kipande cha kitambaa pale kunapohitajika.

• Usijaribu kufanya zaidi ya uwezo wako.

Somo 6: Vifaa vya First Aid Kit

Vifaa Muhimu:

• Bandeji na plasta

• Glovu za plastiki

• Disinfectant / maji ya kusafisha

• Tape / scotch

• Kitambaa safi

• Pince / scissors

Dars ya Vitendo: Wanafunzi waelezee na kuonesha vifaa vya kit kit ili wajue matumizi yake.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kukagua mazingira kabla ya kusaidia mgonjwa (usalama).

2. Kumkagua mgonjwa haraka na kwa usahihi (fahamu, kupumua, kutokwa damu).

3. Kujua jinsi ya kuita msaada wa dharura.

4. Kufanya mawasiliano ya utulivu na mgonjwa.

Somo 1: Kukagua Mazingira (Usalama)

• Kanuni: Kabla ya kusaidia, hakikisha mazingira ni salama:

  • Hakuna moto, umeme, au kitu kinachoweza kuanguka.

  • Usiingie katika eneo hatarishi bila ulinzi.

• Mfano: Mtu amepasuka barabarani – angalia magari, maji, umeme kabla ya kumkaribia.

Dars ya Vitendo: Wanafunzi waone picha za maeneo hatarishi na kutoa hatua za usalama kabla ya kusaidia.

Somo 2: Kumkagua Mgonjwa

1. Fahamu

• Uliza kwa sauti: “Unaona vizuri?” au “Unaweza kunijibu?”

• Ikiwa hawezi jibu, tuma ishara kwa maono au mguso wa kidole (polepole).

2. Kupumua

• Angalia kama kifua kinainuka au kushuka.

• Sikiliza kwa mpigo wa hewa kutoka pua au mdomo.

• Hii inasaidia kujua kama anaishi kwa sasa.

3. Kutokwa Damu

• Angalia kama kuna damu inayotoka mwilini.

• Jaribu kudhibiti kutokwa damu ikiwa ni kidogo, kisha piga simu ya dharura.

Somo 3: Jinsi ya Kuita Msaada wa Dharura

• Piga simu ya dharura (hospitali, ambulance, polisi) mara moja.

• Eleza hali kwa ufupi:

  • Aina ya ajali au tatizo

  • Umri wa mgonjwa

  • Mahali na maelezo ya hatari

• Usikie maelekezo ya mhudumu wa simu wa dharura

Somo 4: Mawasiliano ya Utulivu

• Onyesha utulivu na hofu kidogo

• Eleza hatua unazochukua kwa mgonjwa

• Usitumie maneno ya hofu au kusababisha stress

• Heshimu mgonjwa na usikimbilie bila kueleza tatizo kwake

Mazoezi na Simulation

• Simulation 1: Mwanafunzi anapokuta mtu amezimia nyumbani, afanye tathmini haraka:

  1. Angalia usalama

  2. Hakikisha mgonjwa ana fahamu

  3. Angalia kupumua

  4. Angalia damu yoyote

  5. Piga simu ya msaada wa dharura

  6. Weke mgonjwa kwenye recovery position ikiwa hawezi kupumua vizuri

• Simulation 2: Fanya role-play ya mawasiliano ya utulivu na mgonjwa.

Tathmini

1. Eleza hatua za kukagua mgonjwa haraka.

2. Taja vipengele vinavyohusiana na tathmini ya haraka ya mgonjwa.

3. Fafanua jinsi ya kumwambia mgonjwa utulivu wakati wa dharura.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua dalili za choking.

2. Kutoa msaada wa haraka kwa mtu mzima anayeziba hewa.

3. Kutoa msaada kwa mtoto na mtoto mchanga.

4. Kuepuka makosa hatari wakati wa kusaidia.

Somo 1: Dalili za Choking

• Mgonjwa anaweza kuonyesha dalili kama:

  • Kutokupumua au kupumua kwa shida

  • Kukosa sauti au kuongea

  • Kumeza vibaya chakula au kitu kingine

  • Kuonyesha ishara za mkono kwenye koo

  • Uso wa kuwa blue au waashiria hypoxia

Mfano wa Kawaida: Mtu akila kipande kikubwa cha chakula na kisae pua/koo.

Somo 2: Hatua za Kusaidia Mtu Mzima

1. Tafadhali hakikisha mazingira ni salama.

2. Mshauri mgonjwa: Kuwa kimya, tafadhali sema: “Nitakusaidia.”

3. Back blows & Abdominal thrusts (Heimlich Maneuver):

   • Weka mgonjwa akisimama

   • Mpa mgongo nyuma na pumzi ya nguvu kando ya scapula

   • Ikiwa bado hawezi kupumua, fanya abdominal thrusts (kuchapa kwenye tumbo juu kidogo ya kitovu)

Tahadhari: Usimshike mgonjwa au usipige nguvu kinyume cha mwili.

Somo 3: Hatua za Kusaidia Mtoto (1–8 miaka)

1. Weka mtoto amesimama au amekaa, huku ukimshika vizuri

2. Mpe back blows kidogo kwa mkono mmoja, tumia kiganja kidogo

3. Fanya abdominal thrusts ndogo kwa kipimo cha mtoto

4. Kagua ikiwa kitu kimeondoka

Somo 4: Hatua za Kusaidia Mtoto Mchanga (0–12 miezi)

1. Weka mtoto chini ya mkono mmoja, kichwa chini kidogo

2. Tumia back blows 5 (pamoja na mkono)

3. Ikiwa haondoki, fanya chest thrusts (piga kiganja kidogo kwenye kifua chini ya tezi ya sternum)

4. Rudia hatua hadi msaada wa dharura ufike

Somo 5: Makosa Hatari ya Kuepuka

• Usimshike mgonjwa kwa nguvu bila kuelewa hatua

• Usijaribu kutoa kitu kwa mkono ulio ndani ya koo

• Usisahau kumuuliza mgonjwa au kuangalia uhalisia wa choking

• Usisahau kumuita msaada wa dharura

Mazoezi / Simulation

1. Simulation 1: Mtu mzima akiziba hewa, mwanafunzi afanye back blows na abdominal thrusts.

2. Simulation 2: Mtoto mdogo au mchanga akiziba hewa, mwanafunzi afanye back blows/chest thrusts.

3. Simulation 3: Fanya role-play ya kuwaita ambulance na kueleza hali kwa utulivu.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua mtu anayepoteza fahamu.

2. Kuchukua hatua sahihi mara moja kwa mtu aliyezimia.

3. Kutumia Recovery Position kwa usahihi.

4. Kujua wakati sahihi wa kumpeleka hospitali.

Somo 1: Sababu za Kuzimia

• Kupungua kwa damu au oksijeni kwenye ubongo

• Hofu, uchovu au joto kali

• Majibu ya haraka ya kiafya (shock, dehydration, hypoglycemia)

• Mtu akisimama kwa muda mrefu bila kusogea

Mfano: Mtu akishuka ghafla kutoka kiti au kwenye mstari wa foleni na kuzimia.

Somo 2: Hatua Sahihi za Msaada

1. Angalia usalama: Hakikisha hakuna hatari ya mazingira.

2. Pima mgonjwa: Fahamu, kupumua, kutokwa damu.

3. Piga simu ya msaada wa dharura ikiwa mgonjwa haana fahamu au ana dalili hatari.

4. Weka mgonjwa kwenye Recovery Position ikiwa hajapumua vizuri au amepoteza fahamu.

5. Fuatilia dalili zake hadi msaada wa dharura ufike.

Somo 3: Recovery Position

• Msaada muhimu kwa mtu aliyezimia, husababisha hewa kuingia vizuri, kuepuka kutapika ndani ya mapafu.

• Hatua za Recovery Position:

  1. Mgeuze upande mmoja (usually kulia).

  2. Kuweka mkono mmoja chini ya kichwa kama mto.

  3. Pinda mguu wa juu ili mgonjwa asipinduke.

  4. Angalia upeo wa hewa na pumzi.

Dars ya Vitendo: Wanafunzi wafanye simulation ya Recovery Position kwa wenzao.

Somo 4: Wakati wa Kumpeleka Hospitali

• Ikiwa mgonjwa:

  • Hawezi kupumua vizuri

  • Ana dalili za shambulio la moyo

  • Ana majeraha makubwa au kutokwa damu

• Hakikisha ambulance au hospitali inafika haraka.

Somo 5: Tahadhari Muhimu

• Usimshike mgonjwa bila uangalizi.

• Usimlete mgonjwa haraka sana bila usaidizi wa dharura.

• Usimwachie peke yake hadi msaada wa kitaalamu ufike.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua aina za kutokwa damu.

2. Kuchukua hatua sahihi za kudhibiti damu.

3. Kutoa msaada wa awali kwa majeraha madogo na makubwa.

4. Kuepuka makosa hatari wakati wa msaada.

Somo 1: Aina za Kutokwa Damu

1. Damu ya nje (External Bleeding)

   • Kutoka kwenye jeraha la ngozi, kukatwa, au kuumia kwa nje.

2. Damu ya ndani (Internal Bleeding)

   • Haionekani, dalili ni uchungu ndani ya mwili, kizunguzungu, kushindwa kupumua.

3. Arterial Bleeding (Damu yenye shinikizo kubwa)

   • Damu ina rangi nyekundu angavu, inatoka kwa mapigo, hatari zaidi.

4. Venous Bleeding (Damu ya viungo)

   • Damu ina rangi nyekundu nyepesi, inatoka kwa taratibu.

Somo 2: Hatua Sahihi za Kudhibiti Damu

1. Linda mazingira – hakikisha hakuna hatari kwa msaidizi.

2. Weka glovu ikiwa zinapatikana.

3. Gusa jeraha kwa taabu safi au bandeji – usifute.

4. Fanya pressure (kuboreshwa) moja kwa moja juu ya jeraha kwa dakika 5–10.

5. Inapobidi, tumia tourniquet (kwa hatari ya juu) – tuifanye kwa uangalifu.

6. Piga simu ya dharura ikiwa damu inazidi.

Somo 3: Msaada kwa Majeraha Madogo

• Majeraha madogo: mikwaruzo, vidonda vidogo, kuumia kidogo

  • Safisha jeraha kwa maji safi

  • Funika na plasta au bandeji

  • Tazama ikiwa jeraha linaendelea kuvuja damu

Somo 4: Tahadhari Muhimu

• Usijaribu kutoa vitu vilivyochomeka ndani ya jeraha.

• Usifanye pressure isiyofaa; inaweza kuongeza majeraha.

• Usisahau kujua wakati wa kumpeleka hospitali: damu nyingi, majeraha makubwa, vidonda vizito.

Mazoezi / Simulation

1. Simulation 1: Mwanafunzi afanye pressure kwenye jeraha bandia la mtu mzima.

2. Simulation 2: Role-play ya kumsaidia mtu aliyejeruhiwa kwa usalama, akiwasha simu ya dharura.

3. Simulation 3: Kuangalia majeraha madogo na kuifunika kwa bandeji/plasta.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua aina mbalimbali za kuungua.

2. Kutoa msaada wa haraka wa awali kwa mtu aliyeungua.

3. Kuepuka makosa hatari yanayoweza kuharibu hali ya mgonjwa.

Somo 1: Aina za Kuungua

1. Kuungua kwa moto (Flame Burns)

   • Hali ya moto au chemchemi ya moto kugusa ngozi.

2. Kuungua kwa maji moto (Scalds)

   • Kunyonyesha maji moto au majoto mengine.

3. Kuungua kwa kemikali (Chemical Burns)

   • Kutoka kemikali zenye asidi au alkali.

4. Kuungua kwa umeme (Electrical Burns)

   • Kutoka kwenye umeme wa nyumbani au wa viwandani.

Mfano: Mtoto akinyonyesha maji moto jikoni.

Somo 2: Hatua za Msaada wa Awali

1. Linda mazingira – zima moto au toa chanzo cha joto.

2. Ondoa vipande vya nguo vilivyo karibu na moto bila kuvuta ngozi iliyoungua.

3. Osha jeraha kwa maji baridi kwa angalau dakika 10–20.

4. Funika jeraha kwa kitambaa safi au sterile gauze, usisogeze ngozi iliyoungua.

5. Piga simu ya dharura ikiwa kuungua ni kubwa, kina kiwete sana, au jeraha limeenea sehemu kubwa ya mwili.

Somo 3: Tahadhari Muhimu

• Usitumia mafuta, cream, au siagi – inaweza kuongeza majeraha.

• Usivute nguo iliyoshikilia ngozi iliyoungua.

• Usiruhusu mgonjwa kugusa eneo lililoungua mara nyingi.

• Heshimu usafi na usalama wa msaidizi.

Mazoezi / Simulation

1. Simulation 1: Mwanafunzi afanye msaada kwa jeraha la moto kidogo.

2. Simulation 2: Role-play ya kuwasiliana na mgonjwa kwa utulivu, kueleza hatua unazofanya.

3. Simulation 3: Kutumia First Aid Kit kufunika jeraha.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua dalili za mshtuko (shock).

2. Kutoa msaada wa awali haraka kwa mgonjwa aliye katika mshtuko.

3. Kufahamu sababu kuu za mshtuko.

4. Kujua wakati sahihi wa kumpeleka hospitali.

Somo 1: Maana ya Shock

• Shock ni hali ya hatari ambapo mwili haupati damu au oksijeni ya kutosha kwa viungo muhimu.

• Ikiwa haishughulikiwa haraka, inaweza kusababisha kifo.

Somo 2: Sababu za Shock

• Upotevu mkubwa wa damu (kutokwa damu)

• Ajali kubwa

• Mabadiliko ya msongo wa akili (trauma / fear)

• Maambukizi makali (sepsis)

• Kupoteza maji mwilini (dehydration)

Somo 3: Dalili za Shock

• Kupungua kwa shinikizo la damu (mgonjwa anahisi dhaifu)

• Kizunguzungu / kutapika

• Uso wa rangi ya bluu au nyepesi

• Kupumua haraka, mwendo wa moyo kasi

• Baridi au unyevu kwenye ngozi

Somo 4: Hatua za Msaada wa Awali

1. Linda mazingira – hakikisha hakuna hatari kwa msaidizi.

2. Piga simu ya dharura mara moja.

3. Weka mgonjwa amesimama au amelala chini, miguu juu kidogo (kama hakuna jeraha la mgongo).

4. Funika mgonjwa kwa blanketi kudumisha joto la mwili.

5. Usipe chakula au kinywaji ikiwa hajafahamu au ana dalili za kutapika.

6. Fuatilia pumzi na fahamu hadi msaada wa kitaalamu ufike.

Somo 5: Tahadhari Muhimu

• Usimsoge mgonjwa bila uangalizi ikiwa na jeraha la ndani au mgongo.

• Usimpe chakula au kinywaji mgonjwa aliyepo katika mshtuko.

• Hakikisha mawasiliano ya utulivu, kumtia moyo mgonjwa.

Mazoezi / Simulation

1. Simulation 1: Wanafunzi wafanye role-play ya mtu aliyepo shock baada ya ajali nyumbani.

2. Simulation 2: Wanafunzi wafanye kuweka mgonjwa amekaa/amelala chini na miguu juu kidogo.

3. Simulation 3: Wanafunzi wape mgonjwa faraja, waeleze hatua unazochukua, na wape simu ya msaada wa dharura

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua dalili za kifafa.

2. Kutoa msaada wa awali kwa mtu anayepata kifafa.

3. Kujua hatua za kufanya baada ya kifafa.

4. Kuepuka makosa hatari yanayoweza kuongeza madhara.

Somo 1: Dalili za Kifafa

• Mwili wote au sehemu inatetemeka kwa nguvu (convulsions).

• Kupoteza fahamu kwa muda mfupi.

• Kutapika au kutokwa mate wakati wa kifafa.

• Kuwa na hali ya kuchanganyikiwa baada ya kifafa (postictal state).

• Mgonjwa hawezi kudhibiti misuli au mapigo ya mwili.

Mfano: Mtoto akianza kutetemeka ghafla na kuanguka chini bila tahadhari.

Somo 2: Hatua za Msaada Wakati wa Kifafa

1. Linda mazingira – toa vitu vinavyoweza kumuumiza mgonjwa.

2. Usimshike au kumfunga – acha mwili uwe huru.

3. Weka kitu laini chini ya kichwa – kuepuka kuumia kichwa.

4. Usimweke kitu mdomoni – hatari kubwa ya kuharibu viungo vya ndani.

5. Kamilisha kuangalia pumzi na fahamu baada ya kifafa kumaliza.

Somo 3: Hatua Baada ya Kifafa

• Weka mgonjwa katika recovery position ikiwa hajapumua vizuri.

• Angalia dalili za kuendelea kupumua vizuri.

• Piga simu ya msaada wa dharura ikiwa kifafa kinarudi mara kwa mara au kuna jeraha la hatari.

• Kumtia moyo mgonjwa baada ya kifafa kumaliza.

Somo 4: Tahadhari Muhimu

• Usijaribu kufunga mgonjwa au kuingiza vitu mdomoni.

• Usimpe dawa yoyote bila ushauri wa daktari.

• Usisahau kumweka katika nafasi salama hadi ahamie.

Mazoezi / Simulation

1. Simulation 1: Mwanafunzi afanye role-play ya mgonjwa akitoka kifafa, kumweka kwenye recovery position.

2. Simulation 2: Wanafunzi waweke kitu laini chini ya kichwa cha mgonjwa wa role-play.

3. Simulation 3: Kuiga jinsi ya kumtia moyo mgonjwa baada ya kifafa kumaliza na kuwasiliana na ambulance.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua dalili za shambulio la moyo (heart attack).

2. Kutambua dalili za kiharusi (stroke).

3. Kuchukua hatua za awali kabla ya kufika hospitali.

4. Kuelewa umuhimu wa muda (minutes save lives).

Somo 1: Dalili za Shambulio la Moyo

• Maumivu au shinikizo kifua, mgongo, mikono au shingo

• Kupumua kwa shida, kukosa pumzi

• Kichefuchefu, kizunguzungu, au kutapika

• Baridi, jasho nyingi bila sababu

• Hofu kubwa isiyoelezeka

Somo 2: Dalili za Kiharusi (Stroke)

• Pembe za uso kushuka (facial droop)

• Ugumu wa kuzungumza au maneno yasiyoeleweka (slurred speech)

• Udhaifu au kutojihisi mguu/mkono upande mmoja

• Kupoteza fahamu au usawa (loss of balance)

• Kichwa kuuma au kizunguzungu kwa ghafla

Somo 3: Hatua za Msaada wa Awali

1. Piga simu ya dharura mara moja.

2. Usimhamishe mgonjwa sana isipokuwa kuna hatari.

3. Himiza mgonjwa kupumua taratibu na kubaki mtulivu.

4. Kagua dalili muhimu kama kupumua na fahamu.

5. Tafuta mtu wa kusaidia (companion) kumsaidia na kufuatilia mgonjwa hadi ambulance ifike.

Somo 4: Tahadhari Muhimu

• Usimpe mgonjwa chakula au kinywaji ikiwa hawezi kupumua au ana dalili za kiharusi.

• Usiruhusu mgonjwa kujisimamisha peke yake.

• Usipuuze dalili ndogo za shambulio la moyo au kiharusi – kila sekunde ni muhimu.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua dalili za sumukuvu (poisoning).

2. Kutoa msaada wa awali kwa mtu aliyeathirika na sumukuvu au kemikali hatari.

3. Kuepuka hatua hatarishi zinazoweza kuongeza madhara.

4. Kujua wakati wa kumpeleka hospitali.

Somo 1: Aina za Sumukuvu

1. Sumukuvu wa kemikali: Dawa za usafi, misombo ya kemikali, rangi, asidi.

2. Sumukuvu wa chakula: Chakula kilichoharibika, au kudungwa na sumu.

3. Sumukuvu wa mimea au wanyama: Mimea yenye sumu, nyoka, wadudu.

4. Sumukuvu wa dawa: Kunywa dawa nyingi au zisizohitajika.

Dalili za sumukuvu:

• Kichefuchefu/kutapika

• Kizunguzungu au kutapika fahamu

• Maumivu ya tumbo

• Pumzi isiyo ya kawaida

• Mdomo/kwa ngozi kuungua au kuvimba

Somo 2: Hatua za Msaada wa Awali

1. Linda mazingira: Ondoa chanzo cha sumu au kemikali.

2. Usimfute mgonjwa au kumlema – tahadhari kwa kemikali.

3. Kagua hali ya mgonjwa: Fahamu, pumzi, damu.

4. Fanya mawasiliano na hospitali: Eleza aina ya sumu, umri wa mgonjwa, na dalili.

5. Usiruhusu chakula au kinywaji bila ushauri wa hospitali.

6. Osha ngozi au macho mara moja kwa maji safi ikiwa imeathirika.

Somo 3: Tahadhari Muhimu

• Usimpe mgonjwa dawa au kunywa maji bila kujua aina ya sumu (esp. kemikali au dawa).

• Usimshike mgonjwa bila kinga ikiwa sumu iko kwenye ngozi au mikono.

• Usipuuze sumu ndogo – dalili zinaweza kuwa hatari.

• Usiruhusu mtoto au mtu mwenye akili dhaifu kuingia kwenye eneo hatari.

Malengo ya Module

Baada ya kumaliza module hii, mwanafunzi atakuwa na uwezo wa:

1. Kutambua aina za ajali zinazotokea nyumbani.

2. Kutoa msaada wa awali kwa mtu aliyejeruhiwa nyumbani.

3. Kufahamu hatua za usalama na kuzuia ajali zaidi.

Somo 1: Aina za Ajali Nyumbani

1. Kuanguka

   • Kutoka ngazi, kiti au sakafu yenye unyevu.

2. Kuvunjika mifupa (Fractures)

   • Mikono, miguu, vidole – kutokana na kuanguka au kugongana.

3. Kuumwa na wanyama au nyoka

   • Kuumwa na mbu, nyoka, au mbwa.

4. Moto / Umeme

   • Kuungua kidogo, kuungua kwa moto au umeme.

5. Kukasirika / kukatwa

   • Kwa visu au vifaa vya jikoni.

Somo 2: Hatua za Msaada wa Awali

1. Linda mazingira – toa chanzo cha hatari.

2. Kagua hali ya mgonjwa: Fahamu, pumzi, damu, maumivu.

3. Kwa kuanguka: Weka mgonjwa kwenye nafasi salama, epuka kumhamisha sana.

4. Kwa kuvunjika mifupa: Tumia splint au kitu kigumu kudumu kudhibiti mguu/mkono.

5. Kwa kuumwa na wanyama/nyoka: Safisha jeraha, piga simu ya dharura kwa hatari.

6. Kwa moto / umeme: Osha eneo lililoungua kwa maji baridi, usifute ngozi iliyoungua.

Somo 3: Tahadhari Muhimu

• Usihamishie mgonjwa ikiwa ana jeraha kubwa au unashuku kuvunjika mifupa ya ndani.

• Usitumia dawa au mafuta bila ushauri wa kitaalamu.

• Kumbuka: watoto wana hatari zaidi, hakikisha salama.