Module 1: Utangulizi wa Sheria

• Sheria ni nini na kwa nini ni muhimu katika maisha ya kila siku

• Aina za sheria (katiba, jinai, kiraia, kibiashara n.k.)

• Haki vs wajibu wa raia

Module 2: Katiba na Haki za Msingi

• Maana ya katiba

• Haki za binadamu na uhuru wa msingi

• Mipaka ya haki zako (haki zako zinaishia wapi?)

• Nini cha kufanya haki zako zikivunjwa

Module 3: Sheria ya Jinai (Criminal Law Basics)

• Uhalifu ni nini

• Makosa ya kawaida (wizi, shambulio, udanganyifu, rushwa n.k.)

• Kukamatwa: haki zako wakati wa kukamatwa

• Dhamana na kesi ya jinai

Module 4: Sheria ya Kiraia (Civil Law)

• Tofauti ya kesi ya jinai na ya kiraia

• Migogoro ya kawaida ya kiraia

• Madai (claims) na fidia

• Njia mbadala za kutatua migogoro (maridhiano, usuluhishi)

Module 5: Mikataba (Contracts in Everyday Life)

• Mkataba ni nini

• Mikataba ya kawaida (ajira, kodi ya nyumba, biashara, mkopo)

• Haki na wajibu wa wahusika

• Kuvunjwa kwa mkataba na athari zake

Module 6: Sheria ya Ajira

• Haki za mfanyakazi

• Wajibu wa mwajiri

• Mikataba ya ajira

• Kufukuzwa kazi na hatua za kuchukua

Module 7: Sheria ya Familia

• Ndoa na aina zake

• Talaka na haki zinazohusiana

• Malezi ya watoto

• Mirathi na wosia (wills)

Module 8: Ardhi na Mali

• Umiliki wa ardhi na nyumba

• Hati miliki na umuhimu wake

• Migogoro ya ardhi

• Kununua na kuuza mali kwa usalama

Module 9: Sheria za Biashara Ndogo na Watumiaji

• Kuanzisha biashara kisheria

• Kodi na leseni

• Haki za mlaji (consumer rights)

• Kudanganywa kibiashara na hatua za kuchukua

Module 10: Mifumo ya Haki na Mahakama

• Ngazi za mahakama

• Jinsi ya kufungua kesi

• Gharama za kesi na msaada wa kisheria (legal aid)

• Jinsi ya kujilinda kisheria bila kuwa wakili

1.1 Sheria ni nini?

Sheria ni kanuni au miongozo rasmi iliyowekwa na serikali au mamlaka husika ili:

• Kuweka utaratibu na amani katika jamii

• Kulinda haki za watu

• Kuzuia na kuadhibu makosa

• Kusaidia watu kuishi pamoja kwa haki

Kwa kifupi:
👉 Sheria huonyesha kile kinachoruhusiwa na kile kisichoruhusiwa.

1.2 Kwa nini Sheria ni Muhimu katika Maisha ya Kila Siku?

Sheria inaathiri maisha yetu kila siku, hata bila sisi kutambua:

• Inatulinda dhidi ya unyanyasaji na udhalilishaji

• Inalinda mali na maisha yetu

• Inasimamia ajira, biashara, ndoa, mikataba

• Inatoa njia ya kutatua migogoro kwa haki

• Inazuia vurugu na machafuko

Mfano wa maisha halisi:

• Unapokodisha nyumba → sheria ya mkataba

• Unapofanya kazi → sheria ya ajira

• Unapokamatwa → sheria ya jinai

• Unaponunua bidhaa → haki za mlaji

1.3 Aina Kuu za Sheria

1.3.1 Sheria ya Katiba

• Ni sheria kuu ya nchi

• Huanzisha serikali na mamlaka zake

• Huhakikisha haki za msingi za raia

• Sheria nyingine zote lazima zifuatane na katiba

📌 Mfano: haki ya kuishi, uhuru wa kujieleza

1.3.2 Sheria ya Jinai (Criminal Law)

• Inahusu makosa dhidi ya jamii au serikali

• Serikali humshitaki mtuhumiwa

• Adhabu zinaweza kuwa faini, kifungo au vyote

📌 Mfano: wizi, mauaji, rushwa, shambulio

1.3.3 Sheria ya Kiraia (Civil Law)

• Inahusu migogoro kati ya watu au taasisi

• Lengo ni fidia au kurejesha haki, si adhabu kali

📌 Mfano: deni, uvunjaji wa mkataba, migogoro ya ardhi

1.3.4 Sheria ya Kibiashara

• Inasimamia biashara na shughuli za kiuchumi

• Huhakikisha biashara zinafanywa kwa haki

📌 Mfano: usajili wa biashara, mikataba ya biashara, kodi

1.3.5 Sheria ya Familia

• Inahusu masuala ya ndoa, talaka, watoto na mirathi

📌 Mfano: malezi ya mtoto, wosia, mgawanyo wa mali

1.4 Haki vs Wajibu wa Raia

Haki za Raia

Haki ni uhuru au fursa unazolindwa kisheria.

📌 Mifano:

• Haki ya kuishi

• Haki ya uhuru wa maoni

• Haki ya kumiliki mali

• Haki ya kusikilizwa mahakamani

Wajibu wa Raia

Wajibu ni jukumu au dhamana unayotakiwa kutekeleza kisheria.

📌 Mifano:

• Kuheshimu sheria

• Kulipa kodi

• Kuheshimu haki za wengine

• Kudumisha amani

Uwiano kati ya Haki na Wajibu

👉 Haki zako huishia pale haki za wengine zinapoanza.
👉 Huwezi kudai haki bila kutekeleza wajibu.

Mfano:
Una haki ya kujieleza, lakini huna haki ya matusi au uchochezi.

1.5 Muhtasari wa Module 1

• Sheria inalinda jamii na kuweka utaratibu

• Kuna aina tofauti za sheria kulingana na matumizi

• Kila raia ana haki na wajibu

• Uelewa wa sheria hukusaidia kufanya maamuzi bora

Maswali ya Kujitathmini

1. Sheria ni nini kwa maneno yako mwenyewe?

2. Toa mfano mmoja wa sheria ya jinai na ya kiraia.

3. Kwa nini haki na wajibu haviwezi kutenganishwa?

2.1 Katiba ni Nini?

Katiba ni sheria kuu na ya juu kabisa katika nchi.
Sheria, sera na maamuzi yote ya serikali lazima yaendane na katiba.

Kwa lugha rahisi:
👉 Katiba ni mkataba kati ya serikali na wananchi.

Katiba:

• Huanzisha serikali na mamlaka zake

• Hutambua haki na uhuru wa raia

• Huweka mipaka ya matumizi ya madaraka

• Hueleza wajibu wa raia na serikali

2.2 Umuhimu wa Katiba

Katiba ni muhimu kwa sababu:

• Hulinda raia dhidi ya unyanyasaji wa madaraka

• Huhakikisha usawa mbele ya sheria

• Hutoa mwongozo wa uongozi bora

• Huhifadhi amani, haki na demokrasia

📌 Bila katiba, serikali ingeweza kufanya lolote bila mipaka.

2.3 Haki za Binadamu na Uhuru wa Msingi

Haki za Binadamu ni Nini?

Ni haki ambazo kila mtu anazo kwa kuzaliwa, bila kujali:

• Jinsia

• Kabila

• Dini

• Hali ya kiuchumi

• Elimu

Haki hizi haziwezi kuondolewa kiholela.

Haki na Uhuru wa Msingi (Mifano)

• Haki ya kuishi

• Haki ya usawa na kutobaguliwa

• Uhuru wa kujieleza

• Uhuru wa kuabudu

• Uhuru wa kukusanyika na kushirikiana

• Haki ya faragha

• Haki ya mali

• Haki ya kusikilizwa kwa haki (fair trial)

📌 Haki hizi hulindwa na katiba.

2.4 Mipaka ya Haki Zako (Haki Zinaishia Wapi?)

Ingawa haki ni muhimu, sio haki zote hazina mipaka.

👉 Haki zako zina mipaka pale:

• Zinapogusa usalama wa taifa

• Zinapovunja haki za wengine

• Zinapohatarisha amani na maadili ya jamii

• Sheria inapoweka mipaka kwa maslahi ya umma

Mfano wa Kila Siku

• Una uhuru wa kujieleza ❌ lakini si wa matusi, chuki au uchochezi

• Una uhuru wa kukusanyika ❌ lakini si bila kibali pale sheria inapohitaji

• Una haki ya mali ❌ lakini huwezi kutumia mali yako kudhuru wengine

📌 Kanuni kuu:

Uhuru bila uwajibikaji huleta machafuko.

2.5 Nini cha Kufanya Haki Zako Zikivunjwa?

Hatua za Kuchukua

1. Tambua haki iliyovunjwa
   – Je, ni haki ya kukamatwa kiholela? haki ya kazi? haki ya mali?

2. Kusanya ushahidi
   – Nyaraka, mashahidi, picha, rekodi

3. Toa taarifa kwa mamlaka husika

   • Polisi

   • Afisa wa serikali

   • Taasisi za haki za binadamu

4. Tafuta msaada wa kisheria

   • Wakili

   • Legal Aid

   • Mashirika ya kiraia (NGOs)

5. Fungua shauri au malalamiko

   • Mahakamani

   • Tume au bodi husika

Haki Muhimu Kujua

• Una haki ya kutoonewa kimya

• Una haki ya kupata haki bila hongo

• Una haki ya kusikilizwa kwa haki na kwa wakati

2.6 Wajibu wa Raia katika Kulinda Haki

Kulinda haki si jukumu la serikali pekee:

• Heshimu haki za wengine

• Usitumie haki zako vibaya

• Ripoti ukiukwaji wa haki

• Elimisha wengine kuhusu haki zao

2.7 Muhtasari wa Module 2

• Katiba ni sheria ya juu kabisa

• Haki za binadamu ni za kuzaliwa

• Haki zina mipaka kwa maslahi ya jamii

• Kuna njia za kisheria za kudai haki zako

Maswali ya Kujitathmini

1. Kwa nini katiba inaitwa sheria ya juu?

2. Taja haki tatu za msingi.

3. Kwa nini haki zina mipaka?

4. Ni hatua gani ya kwanza ukivunjiwa haki?

3.1 Uhalifu ni Nini?

Uhalifu ni kitendo au kosa kinachokiuka sheria ya jinai na:

• Huonekana kama kosa dhidi ya jamii au serikali

• Huadhibiwa na serikali kupitia mahakama

👉 Katika sheria ya jinai, serikali humshitaki mtuhumiwa, si mtu binafsi.

3.2 Kwa Nini Sheria ya Jinai ni Muhimu?

Sheria ya jinai:

• Hulinda maisha, mali na usalama wa watu

• Huzuia watu kufanya makosa kwa hofu ya adhabu

• Hudumisha amani na utulivu wa jamii

3.3 Makosa ya Kawaida ya Jinai

1. Wizi

• Kuchukua mali ya mtu bila ridhaa yake

• Huwa kosa hata kama mali ni ya ndugu au rafiki

📌 Mfano: kuiba simu, pesa, mifugo

2. Shambulio

• Kumshambulia au kumdhuru mtu kimwili

• Hata kutishia kwa nguvu kunaweza kuwa kosa

📌 Mfano: kupiga mtu, kumjeruhi

3. Udanganyifu (Fraud)

• Kupata faida kwa kutumia uongo au hila

📌 Mfano: kuuza ardhi isiyo yako, kutapeli mtandaoni

4. Rushwa

• Kutoa au kupokea kitu chochote cha thamani ili kushawishi maamuzi

📌 Mfano: kutoa hongo kwa polisi au afisa wa serikali

5. Makosa Mengine ya Kawaida

• Uharibifu wa mali

• Unyanyasaji wa kijinsia

• Matumizi ya dawa za kulevya

• Kutishia maisha

3.4 Kukamatwa: Haki Zako Wakati wa Kukamatwa

Ikiwa unakamatwa, una haki zifuatazo:

Haki Muhimu

• Kujulishwa sababu ya kukamatwa

• Kunyamaza (haki ya kutotoa ushahidi dhidi yako)

• Kuwasiliana na wakili au ndugu

• Kutokuteswa, kupigwa au kudhalilishwa

• Kufikishwa mahakamani ndani ya muda uliowekwa na sheria

📌 Polisi hawaruhusiwi kukuadhibu kabla ya kesi.

Mambo ya Kuepuka

❌ Kupinga kukamatwa kwa nguvu
❌ Kutoa rushwa
❌ Kusaini maelezo usiyoyaelewa

3.5 Dhamana ni Nini?

Dhamana ni ruhusa ya kisheria inayomruhusu mtuhumiwa:

• Kuachiwa kwa muda

• Kusubiri kesi akiwa nje ya kizuizi

👉 Lengo la dhamana si adhabu, bali kuhakikisha mtuhumiwa:

• Anahudhuria mahakamani

• Hatorudi kufanya kosa

Aina za Dhamana

• Dhamana ya polisi

• Dhamana ya mahakama

• Dhamana ya pesa au mdhamini

3.6 Kesi ya Jinai Huendaje? (Kwa Ufupi)

1. Tuhuma au taarifa ya kosa

2. Uchunguzi wa polisi

3. Kukamatwa (ikiwezekana)

4. Kufikishwa mahakamani

5. Kusomewa mashtaka

6. Kesi kusikilizwa

7. Hukumu au kuachiliwa

3.7 Haki za Mtuhumiwa Katika Kesi ya Jinai

• Haki ya kudhaniwa hana hatia hadi ithibitishwe

• Haki ya wakili

• Haki ya kusikilizwa kwa haki na kwa uwazi

• Haki ya kukata rufaa

3.8 Muhtasari wa Module 3

• Uhalifu ni kosa dhidi ya jamii

• Serikali husimamia mashtaka ya jinai

• Mtuhumiwa ana haki hata kabla ya kuhukumiwa

• Dhamana ni haki, si fadhila

• Kila mtu anatakiwa kuheshimu sheria ya jinai

Maswali ya Kujitathmini

1. Uhalifu ni nini?

2. Taja makosa matatu ya jinai.

3. Ni haki zipi unazo wakati wa kukamatwa?

4. Dhamana ina maana gani?

4.1 Sheria ya Kiraia ni Nini?

Sheria ya kiraia ni tawi la sheria linaloshughulikia migogoro kati ya watu binafsi, familia, au taasisi.

👉 Tofauti na sheria ya jinai:

• Hakuna adhabu ya kifungo

• Lengo ni kurejesha haki au kulipa fidia

4.2 Tofauti ya Kesi ya Jinai na ya Kiraia

📌 Kosa moja linaweza kuwa jinai na kiraia kwa wakati mmoja.

4.3 Migogoro ya Kawaida ya Kiraia

1. Migogoro ya Madeni

• Kutozwa au kutolipwa deni

• Kukosa kulipa mkopo au ada

2. Migogoro ya Mikataba

• Kuvunjwa kwa makubaliano

• Kutotekelezwa kwa ahadi

📌 Mfano: fundi kutomaliza kazi, mkataba wa ajira

3. Migogoro ya Ardhi na Mali

• Umiliki wa ardhi

• Mipaka ya mashamba

• Nyumba na mali ya kurithi

4. Migogoro ya Familia

• Mirathi

• Talaka na mgawanyo wa mali

• Malezi ya watoto

5. Migogoro ya Biashara

• Ubia

• Huduma au bidhaa mbovu

• Malipo ya biashara

4.4 Madai (Claims) ni Nini?

Dai ni ombi rasmi linaloletwa mahakamani au kwenye chombo husika ili:

• Kupata haki

• Kulipwa deni

• Kupata fidia

👉 Mtu anayefungua dai huitwa mdai, na anayeshtakiwa huitwa mdaiwa.

4.5 Fidia ni Nini?

Fidia ni malipo au suluhisho linalotolewa ili kufidia:

• Hasara ya kifedha

• Madhara ya kimwili

• Madhara ya kihisia

📌 Mfano: kulipwa pesa kwa ajali, au kurejeshewa mali

4.6 Njia Mbadala za Kutatua Migogoro (ADR)

Njia hizi hutumiwa badala ya kesi ndefu za mahakamani.

1. Maridhiano (Negotiation)

• Wahusika hujadiliana wenyewe

• Hakuna mtu wa tatu

📌 Faida: haraka, gharama ndogo

2. Usuluhishi (Mediation)

• Kuna mtu wa kati (msuluhishi)

• Hasaidia kufikia makubaliano

📌 Faida: mahusiano yanabaki mazuri

3. Usimamizi wa Usuluhishi (Arbitration)

• Mtu wa tatu hutoa uamuzi

• Uamuzi unaweza kuwa wa lazima

📌 Faida: siri, haraka kuliko mahakama

4.7 Kwa Nini Utumie Njia Mbadala?

• Huokoa muda

• Huokoa gharama

• Hupunguza uhasama

• Ni rahisi kuelewa kwa watu wa kawaida

4.8 Muhtasari wa Module 4

• Sheria ya kiraia hushughulikia migogoro ya watu

• Lengo si adhabu bali kurejesha haki

• Madai na fidia ni msingi wa kesi za kiraia

• Njia mbadala za utatuzi wa migogoro ni muhimu

Maswali ya Kujitathmini

1. Taja tofauti mbili kati ya kesi ya jinai na ya kiraia.

2. Migogoro ipi ya kiraia umewahi kusikia au kushuhudia?

3. Fidia ni nini?

4. Taja faida mbili za usuluhishi.

5.1 Mkataba ni Nini?

Mkataba ni makubaliano ya kisheria kati ya watu wawili au zaidi, ambapo kila upande:

• Anakubali kufanya au kutofanya jambo fulani

• Anakubali haki na wajibu fulani

👉 Mkataba unaweza kuwa wa maandishi, wa mdomo au wa vitendo, mradi tu masharti yake yanakubalika kisheria.

5.2 Vitu Muhimu vya Mkataba Halali

Ili mkataba uwe halali, lazima kuwe na:

1. Makubaliano (offer na acceptance)

2. Ridhaa ya hiari (bila kulazimishwa au kudanganywa)

3. Uwezo wa kisheria (wahusika wawe na umri/akili halali)

4. Kitu halali (lengo la mkataba lisivunje sheria)

📌 Bila mojawapo, mkataba unaweza kuwa batili.

5.3 Mikataba ya Kawaida katika Maisha ya Kila Siku

1. Mkataba wa Ajira

• Kati ya mwajiri na mfanyakazi

• Huainisha mshahara, majukumu, muda wa kazi

📌 Mfano: kazi ya ofisini, shambani, kiwandani

2. Mkataba wa Kodi ya Nyumba

• Kati ya mwenye nyumba na mpangaji

• Huainisha kodi, muda wa kuishi, majukumu ya matengenezo

📌 Mfano: kupanga chumba au nyumba

3. Mkataba wa Biashara

• Kati ya wafanyabiashara au wabia

• Huainisha faida, hasara na majukumu

📌 Mfano: ubia wa duka, uuzaji wa bidhaa

4. Mkataba wa Mkopo

• Kati ya mkopaji na mkopeshaji

• Huainisha kiasi, riba na muda wa kulipa

📌 Mfano: mkopo wa benki, kikundi cha kijamii

5.4 Haki na Wajibu wa Wahusika

Haki

• Kupata kile kilichoahidiwa

• Kudai utekelezaji wa mkataba

• Kulipwa fidia endapo mkataba utavunjwa

Wajibu

• Kutekeleza makubaliano kama yalivyokubaliwa

• Kulipa au kutoa huduma kwa wakati

• Kuheshimu masharti ya mkataba

📌 Haki huambatana na wajibu.

5.5 Kuvunjwa kwa Mkataba ni Nini?

Kuvunjwa kwa mkataba hutokea pale ambapo:

• Upande mmoja hashiki ahadi

• Masharti muhimu hayatekelezwi

📌 Mfano: kutolipa kodi, kutolipa mshahara, kutopeleka bidhaa

5.6 Sababu za Kuvunjwa kwa Mkataba

• Kutotekeleza majukumu

• Ucheleweshaji usio na sababu

• Udanganyifu au uongo

• Mabadiliko makubwa yasiyotabirika (force majeure)

5.7 Athari za Kuvunjwa kwa Mkataba

Athari za Kisheria

• Kulipa fidia ya hasara

• Kurejesha mali au pesa

• Kusitishwa kwa mkataba

• Hatua za mahakamani

Hatua za Kuchukua

1. Kumbusha kwa maandishi

2. Jaribu maridhiano

3. Tafuta ushauri wa kisheria

4. Fungua dai la kiraia ikiwa lazima

5.8 Jinsi ya Kujilinda Kabla ya Kusaini Mkataba

• Soma mkataba wote

• Uliza maswali usiyoelewa

• Usisaini kwa haraka

• Hifadhi nakala zako

• Epuka makubaliano ya maneno kwa mambo makubwa

5.9 Muhtasari wa Module 5

• Mkataba ni makubaliano ya kisheria

• Kuna mikataba mingi katika maisha ya kila siku

• Haki na wajibu lazima viheshimiwe

• Kuvunjwa kwa mkataba kuna athari za kisheria

Maswali ya Kujitathmini

1. Mkataba ni nini?

2. Taja aina mbili za mikataba ya kawaida.

3. Ni nini hutokea mkataba ukivunjwa?

4. Kwa nini ni muhimu kusoma mkataba kabla ya kusaini?

6.1 Sheria ya Ajira ni Nini?

Sheria ya ajira ni mkusanyiko wa sheria zinazodhibiti uhusiano kati ya mwajiri na mfanyakazi ili kuhakikisha:

• Haki kwa pande zote

• Mazingira salama ya kazi

• Ulinzi dhidi ya unyanyasaji au udhalilishaji

6.2 Haki za Mfanyakazi

Kila mfanyakazi ana haki zifuatazo (kwa ujumla):

1. Haki ya Mkataba wa Ajira

• Kupewa mkataba unaoeleza masharti ya kazi

• Kujua majukumu, mshahara na muda wa kazi

2. Haki ya Mshahara wa Haki

• Kulipwa kwa wakati

• Kulipwa angalau mshahara wa chini (minimum wage)

• Kulipwa kazi ya ziada (overtime) inapohitajika

3. Haki ya Mazingira Salama ya Kazi

• Kazi isiyo hatarishi

• Vifaa vya usalama vinapohitajika

• Kulindwa dhidi ya ajali na magonjwa ya kazi

4. Haki ya Likizo

• Likizo ya mwaka

• Likizo ya ugonjwa

• Likizo ya uzazi au ulezi (pale inapohusika)

5. Haki ya Kutobaguliwa

• Bila ubaguzi wa jinsia, kabila, dini, ulemavu n.k.

• Haki ya kuheshimiwa kazini

6. Haki ya Kujiunga na Chama cha Wafanyakazi

• Kuunda au kujiunga na chama cha wafanyakazi

• Kujadiliana kwa pamoja (collective bargaining)

6.3 Wajibu wa Mwajiri

Mwajiri anatakiwa:

• Kutoa mkataba wa ajira ulio wazi

• Kulipa mshahara kwa wakati

• Kuhakikisha usalama na afya kazini

• Kuheshimu haki za mfanyakazi

• Kufuata sheria za ajira na hifadhi ya jamii

• Kutoajiri watoto kinyume cha sheria

6.4 Mikataba ya Ajira

Aina za Mikataba ya Ajira

• Mkataba wa kudumu

• Mkataba wa muda maalum

• Mkataba wa kazi ya muda (casual/part-time)

• Mkataba wa mafunzo (internship/apprenticeship)

Yaliyomo Kwenye Mkataba wa Ajira

• Aina ya kazi

• Muda wa ajira

• Mshahara na marupurupu

• Saa za kazi

• Likizo

• Masharti ya kusitisha ajira

📌 Mkataba unaweza kuwa wa maandishi au wa mdomo, lakini wa maandishi ni salama zaidi.

6.5 Kufukuzwa Kazi (Termination/Dismissal)

Kufukuzwa Kazi Halali

Mwajiri anaweza kumfukuza mfanyakazi endapo:

• Amevunja sheria au kanuni za kazi

• Amefanya uzembe mkubwa

• Ajira imefikia mwisho wake (kwa mikataba ya muda)

• Sababu za kiuchumi (redundancy)

👉 Lazima kuwe na sababu ya haki na utaratibu wa haki.

Kufukuzwa Kazi Kinyume cha Sheria

Ni pale mfanyakazi anapofukuzwa:

• Bila sababu ya haki

• Bila kusikilizwa

• Kwa ubaguzi au kisasi

• Bila notisi au malipo ya stahiki

6.6 Hatua za Kuchukua Ukifukuzwa Kazi

1. Omba sababu ya kufukuzwa kwa maandishi

2. Angalia mkataba wako wa ajira

3. Kusanya ushahidi (barua, mishahara, mashahidi)

4. Jaribu mazungumzo au malalamiko ya ndani

5. Ripoti kwa ofisi ya kazi / mamlaka husika

6. Tafuta msaada wa kisheria au chama cha wafanyakazi

6.7 Haki Baada ya Kufukuzwa

• Malipo ya mshahara uliodaiwa

• Malipo ya likizo isiyotumika

• Mafao ya mwisho (terminal benefits)

• Haki ya kukata rufaa au kufungua shauri

6.8 Muhtasari wa Module 6

• Sheria ya ajira inalinda mfanyakazi na mwajiri

• Mfanyakazi ana haki na wajibu

• Mikataba ya ajira ni msingi wa uhusiano wa kazi

• Kufukuzwa kazi lazima kuwe halali na kwa haki

Maswali ya Kujitathmini

1. Taja haki tatu za mfanyakazi.

2. Mwajiri ana wajibu gani kwa mfanyakazi?

3. Ni nini hufanya kufukuzwa kazi kuwa kinyume cha sheria?

4. Ungefanya nini ukifukuzwa kazi bila haki?

7.1 Sheria ya Familia ni Nini?

Sheria ya familia ni tawi la sheria linaloshughulikia masuala ya:

• Ndoa

• Talaka

• Watoto

• Mirathi na mali ya familia

👉 Lengo lake ni kulinda familia, haki za wanandoa na maslahi bora ya mtoto.

7.2 Ndoa na Aina Zake

Ndoa ni Nini?

Ndoa ni muungano wa kisheria kati ya watu wawili unaotambuliwa na sheria.

Aina za Ndoa (kwa ujumla)

1. Ndoa ya Kiserikali / Kiraia

   • Husajiliwa serikalini

   • Hutambuliwa kitaifa

2. Ndoa ya Kidini

   • Hufungwa kulingana na dini

   • Hutambuliwa endapo imesajiliwa

3. Ndoa ya Kimila

   • Hufuata mila na desturi

   • Lazima itambuliwe na sheria

📌 Ndoa isiyosajiliwa mara nyingi husababisha matatizo ya kisheria baadaye.

7.3 Haki na Wajibu wa Wanandoa

• Kuheshimiana

• Kusaidiana kifedha na kihisia

• Kulea na kulinda watoto

• Kutunza mali ya familia

👉 Ndoa inaleta haki na wajibu.

7.4 Talaka na Haki Zinazohusiana

Talaka ni Nini?

Talaka ni kufungwa kisheria kwa ndoa kupitia mahakama au mamlaka husika.

Sababu za Talaka (kwa ujumla)

• Ukatili wa ndoa

• Usaliti

• Kutelekezwa

• Migogoro isiyorekebishika

Haki Wakati wa Talaka

• Mgawanyo wa mali ya ndoa

• Haki ya matunzo (maintenance/alimony)

• Haki ya kuomba malezi ya watoto

• Haki ya kusikilizwa kwa haki

📌 Talaka bila kufuata sheria inaweza kuwa batili.

7.5 Malezi ya Watoto

Kanuni Kuu

👉 Maslahi bora ya mtoto ndiyo kipaumbele cha sheria.

Masuala ya Malezi

• Nani atamlea mtoto

• Mahali mtoto ataishi

• Ada ya shule na matibabu

• Haki ya mzazi mwingine kumuona mtoto

Wajibu wa Wazazi

• Kutoa chakula, malazi na elimu

• Kumlinda mtoto dhidi ya unyanyasaji

• Kumlea kimaadili na kiafya

📌 Hata wazazi waliotalikiana bado wana wajibu kwa mtoto.

7.6 Mirathi na Wosia (Wills)

Mirathi ni Nini?

Mirathi ni mgawanyo wa mali ya mtu aliyefariki kwa warithi wake.

Wosia ni Nini?

Wosia ni tamko la kisheria la mtu linaloeleza:

• Mali yake igawanywe vipi baada ya kifo

• Nani awe mlezi wa watoto (ikiwezekana)

Faida za Kuandika Wosia

• Kuepuka migogoro ya kifamilia

• Kuhakikisha mali inagawanywa kama unavyotaka

• Kulinda watoto na mwenzi wa ndoa

📌 Mtu asipoacha wosia, sheria itatumika kugawa mali.

7.7 Muhtasari wa Module 7

• Sheria ya familia inalinda wanandoa na watoto

• Ndoa na talaka lazima zifuate sheria

• Maslahi ya mtoto ni ya kwanza

• Wosia ni muhimu kwa amani ya familia

Maswali ya Kujitathmini

1. Taja aina mbili za ndoa.

2. Ni haki zipi zinazohusiana na talaka?

3. Kwa nini maslahi ya mtoto ni muhimu kisheria?

4. Faida moja ya kuandika wosia ni ipi?